Nói tới tre trúc, phần lớn chúng ta nghĩ ngay tới rổ rá, giỏ đan hay mái nhà, mà ít khi để ý rằng loài cây này còn hiện diện sâu đậm trong gian bếp và mâm cơm của người Việt. Từ búp măng non nhú lên sau cơn mưa, ống tre dùng để nấu cơm lam, cho tới đôi đũa tre mộc mạc, tre trúc đã âm thầm nuôi dưỡng cả một mảng văn hóa ẩm thực giàu bản sắc, đặc biệt ở các vùng trung du và miền núi phía Bắc.
Măng tre: món quà theo mùa của núi rừng
Măng là phần chồi non mọc từ gốc tre, được xem là nguyên liệu quen thuộc bậc nhất trong bữa ăn Việt. Mỗi độ vào mùa, măng nhú lên khỏi mặt đất và người dân tranh thủ đào lấy khi còn non mềm. Măng tre có nhiều loại, mỗi loại một hương vị và cách dùng riêng:
- Măng tươi luộc kỹ dùng để xào, nấu canh, làm nộm, cho vị ngọt thanh và độ giòn đặc trưng.
- Măng chua muối lên men là linh hồn của nhiều món canh cá, canh vịt, mang vị chua dịu kích thích vị giác.
- Măng khô phơi nắng để dành quanh năm, ngâm nở rồi hầm với chân giò, xương, là món không thể thiếu trong mâm cỗ ngày Tết miền Bắc.
- Măng ớt ngâm ăn kèm bún phở, tạo vị cay chua giòn rất được ưa chuộng ở vùng núi.
Điều cần lưu ý là măng tươi chứa một số hợp chất tự nhiên có thể gây hại nếu ăn sống, vì vậy dân gian luôn luộc măng qua nhiều nước, mở vung cho bay hơi và ngâm rửa kỹ trước khi chế biến. Đây là kinh nghiệm được truyền lại qua nhiều thế hệ, vừa khử vị đắng chát vừa đảm bảo an toàn cho bữa ăn.
Ống tre: dụng cụ nấu nướng độc đáo
Không chỉ cho măng, thân tre còn được tận dụng làm dụng cụ nấu ăn đầy sáng tạo. Nổi tiếng nhất phải kể tới cơm lam, món ăn gắn liền với đồng bào vùng cao. Gạo nếp được vo sạch, cho vào ống tre non cùng chút nước và muối, nút lại bằng lá rồi nướng trên than hồng. Khi chín, lớp vỏ lụa mỏng bên trong ống bám vào hạt cơm, tỏa ra mùi thơm ngọt của tre quyện với nếp mà không nồi nào tạo ra được. Tương tự, người ta còn dùng ống tre để nướng cá, hấp thịt, đựng canh hoặc làm khuôn cho một số món bánh. Ống tre chịu nhiệt tốt, giữ ẩm cho thực phẩm và truyền vào món ăn hương vị tự nhiên rất riêng, đó là lý do phương pháp nấu trong ống tre vẫn được gìn giữ và tái hiện trong nhiều nhà hàng ẩm thực truyền thống ngày nay.
Đồ dùng bàn ăn bằng tre trong đời sống hằng ngày
Bước ra khỏi khâu nấu nướng, tre tiếp tục đồng hành trong bữa ăn qua vô số vật dụng quen thuộc. Đôi đũa tre có mặt trong hầu hết gia đình Việt, nhẹ, chắc, không dẫn nhiệt nên cầm không nóng tay. Bên cạnh đó là rổ rá vo gạo, nhặt rau, mẹt bày cỗ, nong nia phơi bánh, ống đũa, khay trà, thớt tre ép. Những vật dụng này không chỉ tiện lợi mà còn an toàn, thân thiện môi trường, phân hủy tự nhiên khi hết vòng đời, khác hẳn đồ nhựa dùng một lần. Trong xu hướng sống xanh hiện nay, nhiều gia đình quay lại chọn đồ tre cho gian bếp như một cách vừa hoài niệm vừa bảo vệ sức khỏe và môi trường.
Tre trúc trong văn hóa và tinh thần ẩm thực
Vai trò của tre trong ẩm thực không dừng ở khía cạnh vật chất mà còn đi vào chiều sâu văn hóa. Bữa cơm lam bên bếp lửa nhà sàn, nồi măng hầm chân giò ngày Tết đoàn viên, hũ măng ớt trong góc bếp hay đôi đũa tre bà trao cho cháu, tất cả đều gợi lên hình ảnh gia đình, quê hương và ký ức tuổi thơ. Ở nhiều lễ hội và phiên chợ vùng cao, măng và các món chế biến từ ống tre trở thành đặc sản níu chân du khách, góp phần quảng bá văn hóa ẩm thực bản địa. Có thể nói tre trúc đã vượt khỏi vai trò một nguyên liệu đơn thuần để trở thành sợi dây kết nối con người với thiên nhiên và với chính cội nguồn của mình.
Vài lưu ý khi sử dụng thực phẩm và đồ dùng từ tre
Để tận dụng tốt giá trị của tre trong ẩm thực, người dùng nên ghi nhớ vài điểm sau:
- Luộc kỹ măng tươi qua nhiều lần nước và mở vung khi luộc để loại bỏ vị đắng và chất không có lợi.
- Chọn măng khô, măng chua ở nơi uy tín, tránh sản phẩm ngâm tẩm hóa chất bảo quản.
- Rửa sạch, phơi khô ráo đồ tre sau khi dùng, tránh để ẩm ướt lâu gây mốc và mối mọt.
- Không ngâm đũa, thớt tre quá lâu trong nước và thay mới khi bề mặt đã nứt nẻ, xỉn màu.
Từ búp măng non tới ống cơm lam, từ đôi đũa tới chiếc rổ vo gạo, tre trúc đã và đang góp mặt trong đời sống ẩm thực người Việt theo cách rất đỗi tự nhiên và bền bỉ. Hiểu và trân trọng những giá trị ấy cũng chính là cách chúng ta gìn giữ một phần hồn cốt văn hóa dân tộc ngay trong căn bếp của mỗi gia đình.