Đằng sau mỗi sản phẩm tre trúc tinh xảo là cả một chuỗi công việc bắt đầu từ khóm tre ngoài đồng, trên đồi. Nhiều người chỉ nhìn thấy khâu chế tác thành phẩm mà quên rằng chất lượng của một chiếc rổ, một tấm phên hay một cây cột nhà phụ thuộc rất lớn vào cách người ta trồng, chăm sóc và khai thác nguyên liệu. Ở miền Bắc, nơi tre luồng, tre gai, tre bát độ được trồng phổ biến từ vùng trung du tới miền núi, việc canh tác tre bền vững đang trở thành hướng đi vừa giữ nghề vừa bảo vệ đất đai và sinh kế lâu dài cho người dân.
Chọn giống và thời điểm trồng phù hợp
Bước đầu tiên quyết định thành bại là chọn giống. Mỗi loại tre có đặc tính và mục đích sử dụng riêng, vì thế người trồng cần xác định rõ mình muốn khai thác thân làm vật liệu xây dựng, lấy nan đan lát hay thu măng làm thực phẩm. Giống thường được nhân bằng cách chiết gốc, tách bụi hoặc giâm hom cành, trong đó tách gốc từ bụi tre mẹ khỏe mạnh cho tỷ lệ sống cao và cây con phát triển nhanh. Thời điểm trồng lý tưởng ở miền Bắc là đầu mùa mưa, khoảng cuối xuân sang hè, khi đất đủ ẩm giúp rễ bén nhanh. Đất trồng tre không quá kén nhưng phát triển tốt nhất ở nơi thoát nước, tầng đất dày, giàu mùn; những vùng đồi thấp, ven suối, bờ ao đều thích hợp để hình thành các lũy tre bền vững.
Chăm sóc để bụi tre khỏe và cho thân đẹp
Tre là loại cây tương đối dễ tính nhưng muốn cho thân thẳng, thành dày, ít sâu bệnh thì vẫn cần chăm sóc bài bản, nhất là trong vài năm đầu:
- Làm cỏ, vun gốc và giữ ẩm cho cây con trong hai đến ba năm đầu để bụi tre nhanh khép tán.
- Bón phân hữu cơ, phân chuồng hoai kết hợp tủ gốc bằng lá khô giúp đất tơi xốp và giữ dinh dưỡng.
- Tỉa bớt thân già, thân sâu bệnh, thân mọc chen chúc để lũy tre thông thoáng, ánh sáng lọt vào giúp măng và thân mới phát triển mạnh.
- Khơi thông rãnh thoát nước trong mùa mưa, tránh ngập úng gây thối gốc và giảm chất lượng thân.
Một bụi tre được tỉa thưa hợp lý sẽ cho những cây thân thẳng, lóng dài, ít mắt, đúng loại nguyên liệu mà người làm nghề thủ công và xây dựng ưa chuộng. Ngược lại, bụi tre để mọc hoang, dày đặc thường cho thân nhỏ, cong queo, thành mỏng, giá trị sử dụng thấp.
Khai thác đúng tuổi và đúng mùa
Đây là khâu mà kinh nghiệm dân gian tích lũy qua nhiều đời đóng vai trò then chốt. Tre non chưa đủ tuổi thì thân mềm, hàm lượng nước cao, dễ mối mọt và co ngót mạnh khi khô. Tre quá già lại giòn, dễ nứt và mất tính đàn hồi. Thân tre thường đạt độ chín kỹ thuật sau khoảng ba đến bốn năm, khi màu chuyển từ xanh non sang xanh sẫm rồi ngả vàng, bề mặt xuất hiện lớp phấn mốc trắng đặc trưng của tre trưởng thành. Người có kinh nghiệm còn chú trọng thời điểm chặt trong năm: chặt vào mùa khô, tránh mùa cây ra măng và tích nhiều nhựa, vì lúc đó hàm lượng tinh bột trong thân thấp hơn, giảm đáng kể nguy cơ mối mọt tấn công sau này. Một số nơi còn giữ tập quán chặt tre theo con nước hoặc theo tuần trăng, dựa trên quan sát lâu đời về mức độ bền của thân tre thu hoạch ở từng thời điểm.
Nguyên tắc khai thác bền vững, không tận diệt
Điểm ưu việt của tre so với gỗ rừng là có thể khai thác chọn lọc mà không phá bỏ cả bụi. Thay vì đốn sạch, người trồng chỉ chặt những thân đã đủ tuổi, để lại thân non và giữ nguyên gốc rễ, nhờ đó bụi tre liên tục sinh măng và tái tạo. Cách khai thác luân phiên này giúp một lũy tre có thể cho thu hoạch đều đặn hàng chục năm mà không suy kiệt. Đây chính là bản chất của tính bền vững: lấy đi phần trưởng thành, chừa lại phần đang lớn và bộ rễ sinh sản. Ngoài giá trị nguyên liệu, hệ rễ chằng chịt của tre còn giữ đất chống xói mòn, giữ nước cho vùng đồi và bờ sông, tạo nên vành đai sinh thái bảo vệ đồng ruộng phía trong.
Bảo quản nguyên liệu sau thu hoạch
Thu hoạch xong không có nghĩa là đã yên tâm. Thân tre mới chặt cần được sơ chế và bảo quản đúng cách để giữ chất lượng cho khâu chế tác. Người ta thường ngâm tre trong ao, bùn hoặc nước vôi một thời gian để loại bớt tinh bột, sau đó dựng nơi thoáng gió, kê cao khỏi mặt đất và phơi khô dần trong bóng râm. Việc phơi quá nhanh dưới nắng gắt dễ khiến tre nứt dọc, còn xếp chồng nơi ẩm thấp lại tạo điều kiện cho nấm mốc và mọt phát sinh. Nguyên liệu được bảo quản tốt sẽ cho ra sản phẩm bền, đẹp và ít hao hụt hơn hẳn.
Nhìn tổng thể, canh tác tre bền vững là một chu trình khép kín từ chọn giống, chăm bón, tỉa thưa, khai thác chọn lọc cho tới bảo quản. Khi từng khâu được làm đúng, người dân không chỉ có nguồn thu ổn định mà còn giữ được những lũy tre xanh mướt bao đời gắn với hình ảnh làng quê Bắc Bộ. Đầu tư cho gốc rễ theo đúng nghĩa đen chính là cách bền vững nhất để nghề tre trúc tiếp tục sống khỏe trong tương lai.