Trong kho tàng nghề thủ công tre trúc của miền Bắc, uốn tre được xem là một trong những kỹ thuật đòi hỏi tay nghề cao và sự kiên nhẫn bậc nhất. Một thân tre thẳng đơ, cứng cáp tưởng như chỉ có thể chẻ nhỏ hay cắt khúc, vậy mà qua bàn tay người thợ lại có thể cong mềm thành vành nón, quai của chiếc làn, khung ghế salon hay đường lượn mềm mại của một món đồ trang trí. Hiểu được nguyên lý và làm chủ kỹ thuật uốn chính là ranh giới phân biệt giữa người mới học việc và người thợ thực sự lành nghề.
Vì sao thân tre có thể uốn cong mà không gãy
Bí mật nằm ở cấu trúc sợi của tre. Khác với gỗ có vân tỏa theo nhiều hướng, tre có các bó sợi cellulose chạy dọc song song theo chiều dài thân, liên kết với nhau bằng một lớp chất nền giàu lignin. Chính cấu trúc sợi dọc này khiến tre chịu lực kéo rất tốt nhưng lại giòn khi bị bẻ ngang lúc còn khô. Khi được làm nóng và làm ẩm, lớp lignin mềm ra, các bó sợi có thể trượt nhẹ lên nhau mà không đứt gãy, nhờ đó thân tre uốn theo khuôn rồi giữ nguyên hình dáng khi nguội. Người thợ giỏi luôn chọn phần lóng dài, ít mắt, thành tre không quá dày để uốn, bởi những đốt mắt là điểm yếu dễ nứt nhất khi tạo độ cong lớn.
Uốn tre bằng lửa: kỹ thuật hơ nhiệt truyền thống
Phương pháp lâu đời và phổ biến nhất là hơ tre trên lửa. Người thợ dùng một bếp than hoa hoặc ngọn lửa từ rơm, mùn cưa cháy âm, đưa đoạn tre cần uốn lướt qua lửa liên tục, xoay đều tay để nhiệt lan quanh thân mà không cháy sém một chỗ. Khi sờ thấy thân tre nóng đều và bắt đầu tiết ra chút dầu bóng trên bề mặt, đó là lúc sợi tre đã đủ mềm. Người thợ nhanh chóng tì đoạn tre vào một cột trụ, một gờ bàn hoặc dùng đầu gối làm điểm tựa, gồng lực ép cong theo độ cong mong muốn rồi giữ yên vài chục giây cho tới khi tre nguội bớt và định hình. Cả quá trình phải làm dứt khoát vì nếu chần chừ, tre nguội lại sẽ cứng và bung về dáng cũ, còn ép quá gấp khi chưa đủ nóng thì thân tre nứt toác ngay. Đây là công đoạn phụ thuộc rất nhiều vào cảm nhận của đôi tay, khó có máy móc nào thay thế hoàn toàn.
Ngâm nước và hấp hơi để làm mềm sợi tre
Với những chi tiết cần độ cong lớn hoặc uốn đồng loạt số lượng nhiều, các làng nghề áp dụng cách làm mềm bằng độ ẩm. Tre được ngâm trong ao, mương hoặc bể nước nhiều ngày, có nơi ngâm cả tháng, để nước thấm vào từng bó sợi. Cách hiện đại hơn là hấp tre trong thùng hơi nước nóng, tương tự nguyên lý hấp gỗ trong sản xuất nội thất. Khi sợi tre đã ngậm đủ nước và nóng đều, độ dẻo tăng lên rõ rệt, người thợ có thể uốn thành những vòng tròn khép kín làm vành rổ, vành nia hay khung đèn lồng mà không lo gãy. Ngâm nước còn có lợi ích kép là hạn chế mối mọt và giúp sản phẩm bền màu hơn sau khi hoàn thiện, nên nhiều cơ sở coi đây là bước bắt buộc trước khi tạo dáng.
Cố định khuôn và giữ dáng sau khi uốn
Uốn xong mới chỉ là một nửa công việc; giữ được dáng đó mới là điều quyết định chất lượng. Với sản phẩm đơn giản, người thợ buộc chặt hai đầu tre bằng lạt hoặc dây thép rồi phơi trong bóng râm cho tới khi khô kiệt. Với đồ có kết cấu phức tạp như khung ghế, khung giường, người ta dùng khuôn gỗ hoặc khuôn sắt định sẵn hình dáng, ép tre vào khuôn và cố định nhiều ngày. Nguyên tắc quan trọng là phải phơi khô từ từ nơi thoáng gió, tránh nắng gắt trực tiếp làm tre co ngót không đều dẫn tới cong vênh, nứt dọc. Chỉ khi tre khô hoàn toàn và ổn định về độ ẩm, người thợ mới tháo khuôn, mài nhẵn đầu mối và chuyển sang công đoạn ghép nối, đan hoặc sơn phủ.
Những sản phẩm ra đời từ kỹ thuật uốn tre
Kỹ thuật uốn hiện diện trong vô số vật dụng quen thuộc lẫn đồ mỹ nghệ cao cấp. Có thể kể tới một số nhóm tiêu biểu:
- Vành nón lá, vành rổ rá, vành nia, vành sàng: những vòng tròn đều đặn đòi hỏi uốn khép kín và nối mối kín đáo.
- Quai xách của làn, giỏ, cặp lồng: đường cong vừa phải chịu lực tốt, ôm tay người dùng.
- Khung ghế, khung giường, kệ tre và bàn trà kiểu dáng cong: mảng sản phẩm nội thất đang được ưa chuộng nhờ vẻ mộc mạc, thân thiện.
- Đèn lồng, đèn trang trí và các vật phẩm nghệ thuật uốn lượn phức tạp phục vụ trưng bày, quán cà phê, homestay.
Mỗi nhóm sản phẩm lại đòi hỏi bán kính cong, độ dày thành tre và cách xử lý nhiệt khác nhau, nên người thợ thường tích lũy kinh nghiệm qua nhiều năm mới xử lý thuần thục mọi kiểu dáng.
Những lưu ý để uốn tre thành công
Người mới vào nghề có thể ghi nhớ vài nguyên tắc giúp giảm tỷ lệ hỏng:
- Chọn tre bánh tẻ, không quá non cũng không quá già; tre non dễ móp, tre già dễ giòn.
- Uốn ở đoạn lóng dài, tránh đặt điểm cong lớn nhất ngay tại mắt tre.
- Làm nóng và làm ẩm đều tay, kiểm tra độ mềm trước khi dồn lực uốn.
- Ép cong dứt khoát theo một hướng, không bẻ đi bẻ lại nhiều lần khiến sợi tre mỏi và rạn ngầm.
- Phơi khô trong bóng râm, cố định khuôn đủ lâu trước khi tháo.
Uốn tre vì thế không đơn thuần là một thao tác cơ học mà là sự đối thoại giữa người thợ với đặc tính vật liệu. Nắm được nhiệt độ, độ ẩm và thời điểm ra tay chính xác, người thợ có thể biến một thân tre thô ráp thành những đường cong mềm mại đầy tính thẩm mỹ, góp phần nuôi dưỡng sức sống bền bỉ cho nghề tre trúc miền Bắc qua bao thế hệ.